Lỗ Tai

 

Lỗ Tai

Nguyễn Ngọc Duy Hân

 

Mỗi người chúng ta đều sở hữu một cặp lỗ tai. Từ lâu, con người đã biết tô điểm biến lỗ tai thành một phần của vẻ đẹp cá nhân.

Qua các thời kỳ lịch sử, lỗ tai cũng trở thành chủ đề của những cuộc tranh luận. Hôm nay rảnh rang, mời bạn cùng nhìn vào lỗ tai và những khía cạnh xung quanh nó, để khám phá một góc cạnh thú vị các bạn nhé.

 

Theo khoa học, người ta định nghĩa tai là cơ quan ở hai bên đầu người hoặc động vật, dùng để nghe và định hướng thăng bằng. Lỗ tai bao gồm hai phần chính: tai ngoài và tai trong. Tai ngoài bao gồm bộ phận có thể nhìn thấy rõ bên ngoài, thường gọi là núm tai. Núm tai giúp ngăn nước đồng thời tạo ra một hình dạng đặc biệt để âm thanh có thể vào tai một cách tốt nhất.

Bên trong tai lại có các bộ phận phức tạp khác như ống tai, búa, nghê, và xương chày. Khi âm thanh đi vào tai ngoài, nó sẽ gây rung động cho các bộ phận này. Tai là chìa khóa giúp giữ thăng bằng. Nếu từng cảm thấy choáng váng chóng mặt, bạn có thể bị nhiễm trùng tai trong. Khi mình đi xe hoặc tàu thuyền bị say sóng nguyên nhân cũng từ bên trong tai của mình.

Bên trong của lỗ tai có ống tai, luôn tiết ra chất nhờn để duy trì độ ẩm bảo vệ cho tai. Chất này chính là ráy tai, có nhiệm vụ thu lượm các loại vi khuẩn, bụi mịn, tế bào chết bám ở ống tai, rồi dần dần khô đi và tự bong ra ngoài. Vì thế mấy ông thợ cắt tóc kiêm nghề lấy ráy tai mới có cơ hội thi thố tài năng. Có khi ráy tai nhiều quá làm một số người nghe không rõ, bác sĩ phải nhỏ thuốc vào và dùng dụng cụ đặc biệt để lấy ra.

 

Trong một số đồ vật khi hình dáng chìa ra, người ta cũng dùng chữ tai như cái tai ấm, tức là cái tay để cầm các ấm nước, tai cối xay, tai nấm....

 

Đồng âm khác nghĩa cũng có các chữ như tai họa, tức là việc không may thình lình xảy đến, tai bay, vạ gió.

Chữ tai cũng có khi đi với chữ ác, như khi nói trận mưa đá tai ác làm dập nát hoa màu. Khi đi với chữ ách thì có câu như cầu mong gia đình thoát khỏi tai ách. Việc tai hại lớn lao, gieo tai họa, tai họa diệt chủng, tai nạn lao động, tai ương ... cũng là những chữ có "tai" trong ấy nhưng không phải là lỗ tai. Tai biến mạch máu não cũng là cụm từ hay xài.

Màu hơi tai tái là màu không được tươi lắm, chữ tai ở đây không dính líu gì tới lỗ tai cả.

Về thức ăn thì có bánh tai heo, lỗ tai heo ngâm dấm, gỏi tai heo... rất thông dụng với các đầu bếp Việt Nam.

 

Tai vách mạch rừng là thành ngữ ý nói cần cẩn thận, kẻo các điều muốn dấu sẽ bị người khác nghe được.

Cụm từ "điếc đặc cán mai" diễn tả khi không thể nghe hoặc nghe rất kém. Tình trạng này thường liên quan đến tắc nghẽn của ống tai hay bị nhiễm trùng tai. Điếc có khi chỉ là tình trạng tạm thời, có thể chữa trị được nếu biết nguyên nhân.

 

Khi bị ăn bạt tai, tát tai thì không vui chút nào. Tôi vẫn nhớ chuyện người bạn nổi nóng tát đứa con trai khá mạnh vì cháu cứ chơi game còn trả lời hỗn láo. Kết quả là cháu bị ù tai cả mấy tuần, bác sĩ phải chữa trị cuối cùng mới hết được. Anh mừng hú vía vì nếu cháu bị điếc luôn thì anh sẽ ân hận cả đời.

 

Bây giờ mời bạn đọc qua  một số ca dao tục ngữ liên quan đến đôi tai:

"Tai trâu, mắt héo" ý chê người chỉ biết đánh giá dựa theo ngoại hình mà không xem xét đến phẩm chất, khả năng thực tế.

"Tai mèo, mắt chuột" là để khen người có khả năng nghe rất tốt, nhạy bén.

"Tai trống, mắt cá" là để chỉ việc tham gia vào điều mà không liên quan đến mình, chính mình không hiểu biết.

"Tai điếc không sợ súng" cũng là câu ví von hay được dùng.

Câu nói "đàn ông yêu bằng tai" thường được sử dụng để chỉ sự yêu thích của quý ông đối với lời nói ngọt ngào. Điều này không có nghĩa là chỉ có đàn ông mới thích yêu bằng tai, mà cả nam và nữ đều "hảo ngọt", muốn được nghe những lời yêu thương dịu dàng, không muốn nghe la hét, cằn nhằn, chửi rủa.

 

Hồi bé tôi có đọc bài học thuộc lòng khuyên phải giữ gìn vệ sinh tai mũi họng, đến giờ hơn 50 năm rồi mà vẫn còn nhớ:

"Bác Tám nghễnh ngảng lỗ tai,

Nói đi nói lại nói hoài như không

Hình như tai bác nút bông,

nói gì bác cũng cứ trông rồi cười.

Ngày xưa khi bác lên mười,

nghe đồn bác với mấy người chung quanh,

ngoáy tai bằng một chiếc đanh

Lỡ tay, nhĩ thủng rồi thành điếc luôn!".

 

Trí nh

ớ người ta thật ngộ, những chuyện chính đáng thì tôi lại quên, trong khi bài đọc này thì lại còn nhớ mãi.

 

Để khuyên mình không nên hồ đồ, phải kiểm chứng ông bà khuyên ta chỉ nên tin những điều "tai nghe mắt thấy". Tuy nhiên ngày nay với kỹ thuật "deep fake" thì dù có nghe và thấy cũng có thể là giả tạo do AI trí thông minh nhân tạo làm ra, thật hư khó lường.

 

Trong văn hóa Trung Hoa, người Tàu tin rằng người có lỗ tai lớn sẽ gặp nhiều cơ hội tốt và thành công trong cuộc sống. Do đó, một số địa phương đã có phong tục kéo dãn lỗ tai của mình để tạo ra dấu hiệu may mắn.

Người ta cũng xem tướng qua câu: "Trái tai đít sát vào da

Đàn ông khó mến, đàn bà khó ưa"

hoặc "Những người tai ngửa ra sau

Tướng hèn mà lại cứng đầu, chậm nghe".

 

Để chê kẻ không kín đáo, thường tiết lộ thông tin thì ông bà ta khuyên không nên tâm sự với loại người "vào lỗ tai ra lỗ miệng".

 

Trong chuyện Kiều của cố thi hào Nguyễn Du đã có nhiều câu nhắc tới chữ tai:

"Tai nghe ruột rối bời bời,

Ngập ngừng nàng mới giãi lời trước sau"

"Thương tình con trẻ thơ ngây,

Gặp cơn vạ gió tai bay bất kỳ"!

 

"Phải lời ông cũng êm tai,

Nhìn nhau giọt vắn giọt dài ngổn ngang".

 

"Nhìn càng lã chã giọt hồng,

Rỉ tai nàng mới giãi lòng thấp cao"

 

"Tai còn đồng vọng mấy lời sắt đanh".

 

"Ở đây tai vách mạch rừng,

Thấy ai người cũ cũng đừng nhìn chi" .

 

"Có tài mà cậy chi tài,

Chữ tài liền với chữ tai một vần".

 

Trở qua chuyện chưởng, tác giả Kim Dung đã từng diễn tả môn võ Sư Tử Hống của Kim Mao Sư Vương thật là kinh khiếp. Khi ông ta hú lên với nội công thâm hậu, làm người nghe trúng công phu này thần trí điên đảo, bị rách màng nhĩ, xuất huyết não và óc bị tẩy sạch, chẳng còn nhớ chuyện gì.

Đoàn Diên Khánh thì có môn Truyền âm nhập mật, tức là có thể nói mà chỉ một người có thể nghe, còn người khác ở ngay bên cạnh thì điếc đặc, không cần phải thì thào. Ngày nay khoa học đã giải thích hiện tượng

siêu âm với nguyên tắc na ná như thế, xảy ra khi tần số siêu âm cao hơn sóng âm thanh mà tai người bình thường không nghe được.

 

Ngón đàn của Hoàng Dược Sư hay tấu khúc Tiếu ngạo giang hồ đã có thể gây nội thương, vì âm thanh rất đặc biệt. Cái này thì cũng không khó, tôi mà đàn thì cũng có thể gây chói tai cho người nghe!

 

Lỗ tai của những người nhạc sĩ thường nhạy bén vì họ có khả năng hơn người trong việc nghe và cảm nhận âm nhạc. Họ nhạy cảm với nhịp và giai điệu, biết âm sắc và dễ dàng cảm nhận các nét đặc trưng của một cây đàn hay một giọng ca. Tôi luôn khâm phục các nhạc sĩ, đặc biệt các em còn rất nhỏ mà có khả năng thiên phú, đàn hát, đánh trống rất tài tình.

Các nghệ sĩ cho rằng khi sóng âm truyền đến, màng nhĩ rung lên đó chỉ mới là nghe “âm” chứ chưa nghe “nhạc”. Ngoài công việc sinh lý của khoang tai, người ta còn cần dùng khối óc và trái tim sau đó để cảm được nhạc, bằng không sẽ chỉ là "đàn gãy tai trâu"!

 

Trong nghệ thuật vẽ tranh hoặc điêu khắc cổ đại, lỗ tai thường được khắc lại rất chi tiết, như các tượng Phật ở Campuchia và các tượng thần Ai Cập với hai tai rất to và dài. Những tác phẩm này đã minh họa sự quan trọng của lỗ tai.

 

Xỏ lỗ tai để đeo trang sức đã có từ hàng nghìn năm. Mặc dù điều này phổ biến trong nhiều văn hóa, nhưng nó vẫn gây tranh cãi. Một số người cho rằng xỏ lỗ tai là cách tốt đẹp để biểu hiện thẩm mỹ, văn hoá, trong khi có người cho rằng nó làm hại cơ thể và vi phạm tính cân đối tự nhiên. Đặc biệt gần đây phe liền ông cũng đeo bông tai, dần dà trở nên thông dụng chứ hồi xưa các thanh niên mà đeo bông tai liền bị cho là punky, theo thời không tốt.

 

Không những chỉ đeo bông tai, một ít người đã mạ vàng vào tai với  phong trào gọi là "Ear Art", tạo ra các thiết kế độc đáo trên lỗ tai của mình.

 

Nhiều dân tộc khác ở Tây Nguyên cũng có tục cà răng, căng tai. Căng tai càng rộng bao nhiêu thì càng chứng tỏ trong nhà có nhiều chiêng, ché, trâu bò bấy nhiêu. Những gia đình khá giả thường cho con gái mình đeo vào trái tai vòng làm bằng ngà voi được mài nhẵn, đường kính 5-6 cm, là một trong những nét văn hóa đặc trưng của người thiểu số này.

 

Câu hỏi là khi nào nên bấm lỗ tai cho trẻ sơ sinh? Câu trả lời là nên đợi đến khi trẻ ít được nhất 6 tháng thì mới nên bấm lỗ tai cho bé. Hồi xưa khi chưa có phương tiện tân tiến như bây giờ, người ta phải dùng gai của cây chanh nhọn để đâm vào trái tai đứa bé, rất dễ bị nhiễm trùng.

Nói về các đôi hoa tai, thì có nhiều đôi bông tai nổi tiếng trên thế giới được biết đến với thiết kế độc đáo và giá trị lịch sử. Chẳng hạn các đôi bông tai của gia đình hoàng gia như đôi hoa tai Marie Antoinette, một bộ trang sức quý giá từ thời kỳ hoàng gia Pháp được làm bằng kim cương, ngọc trai và các viên đá quý khác.

Tiếp tới có đôi bông tai La Peregrina, là một trong những món trang sức nổi tiếng của Nữ hoàng Tây Ban Nha với viên ngọc trai rất lớn và đã trải qua nhiều chủ sở hữu nổi tiếng, bao gồm cả nữ diễn viên Elizabeth Taylor.

Bông tai Hope là một phần bộ sưu tập của đại gia đình Hope với hạt xoàn màu xanh, được cho là đã mang lại may mắn cho người sở hữu.

Trong bộ phim "Khi Harry gặp Sally", nữ diễn viên Marilyn Monroe đã mang đôi bông tai lấp lánh kim cương nổi tiếng, và đôi hoa tai này đã trở thành biểu tượng của sự quyến rũ và phong cách của Monroe.

Ngoài ra còn có đôi bông tai Graff Pink, với những viên kim cương màu hồng đẹp nhất trên thế giới, chúng đã được bán đấu giá với giá kỷ lục trong lịch sử.

 

Một dụng cụ liên hệ đến tai là máy trợ thính hearing aids. Đó là một thiết bị điện tử được thiết kế để cải thiện khả năng nghe của những người có vấn đề về thính giác. Nó được sử dụng để gia tăng âm thanh và truyền tải âm thanh cho người dùng. Dùng công cụ này thời gian đầu có thể gây khó chịu, nhưng từ từ sẽ quen và giúp cho việc lắng nghe trở nên tốt hẳn lên. Việc đeo máy trợ thính có thể khiến cho một số người bị dị ứng với chất nhựa của máy làm ngứa lỗ tai. Nhưng nói chung máy trợ thính hiện đại đã giảm được tiếng ồn, kết nối Bluetooth điều khiển từ xa tùy theo nhu cầu của người dùng rất tốt đẹp. Xin nghiêng mình cảm ơn các nhà sáng chế. Nhóm bạn già chúng tôi mỗi khi ra khỏi nhà đều hỏi nhau có quên đeo răng giả, quên mắt kiếng hay quên máy trợ thính không. Tuổi càng già cái "check list" này càng dài, rõ khổ!

 

Bây giờ xin điểm qua vài điều vui lạ liên quan đến lỗ tai.

Một người đàn ông Thổ Nhĩ Kỳ tên là Mehmet Özyürek được sách Kỷ lục Guinness ghi nhận là người có lỗ tai lớn nhất thế giới. Tai của ông đo khoảng hơn 10 cm theo đường chéo. Ông bà ta thường dùng chữ "tai to, mặt lớn" để chỉ người giàu có, uy quyền. Ông tai to Mehmet này có giàu hoặc sống thọ hay không thì sách không nói đến.

 

Hồi bé có lần tôi lỡ nuốt hạt trái măng cầu, bà chị hù là trong lỗ tai sẽ mọc ra cây mãng cầu con làm tôi sợ khiếp vía. Thế nhưng ngày nay đã có một ông người Đức tên là Karl-Heinz Hille đã tìm ra cách sử dụng lỗ tai của mình để trồng cây. Ông làm những chiếc ống đặc biệt có chứa đất và hạt giống, sau đó đặt chúng vào lỗ tai và khẳng định rằng cây trồng trong lỗ tai sẽ sinh trưởng tốt và nhanh hơn so với cách trồng thông thường. Bạn có dám thử không thì xin cho biết kết quả. Riêng tôi thì không tin và nghĩ là ông này chỉ làm chuyện lạ để "câu like"!

 

Tới đây xin nói về một số con thú có lỗ tai lớn đáng chú ý, đầu tiên phải kể là tai voi. Lỗ tai của voi có kích thước rất lớn và có hình dạng giống chiếc quạt, nó còn giúp voi điều chỉnh nhiệt độ cơ thể. Trong số cá nuôi trong bồn có loại cá tên là cá tai tượng rất quý.

 

Cá voi xanh cũng có lỗ tai rất lớn. Hổ Siberia là một trong những loài cọp lớn nhất và cũng có lỗ tai khá lớn. Loài dơi Sơ cũng có kích thước lỗ tai rất lớn so với kích thước cơ thể của chúng.

Trên một số hòn đảo ở Thái Bình Dương, có một loài chim gọi là "Vòi voi tai trắng" (white-eared hummingbird) với một lỗ tai lớn, làm tăng khả năng thu âm và giúp chúng tìm kiếm thức ăn dễ dàng hơn trong môi trường tự nhiên.

 

Tuy nhiên, đáng lưu ý rằng kích thước lỗ tai không phản ánh trực tiếp đến khả năng nghe của một loài. Chẳng hạn có những loài với lỗ tai nhỏ nhưng có khả năng nghe lại tốt hơn loài có lỗ tai lớn. Không phải cứ vành tai bên ngoài to thì thính giác sẽ tốt hơn, thế nên chớ "trông mặt mà bắt hình dong".

 

Ngược lại có một số loài động vật không thấy lỗ tai đâu, nhưng không có nghĩa là chúng không thể nghe. Chúng chỉ thiếu một phần nhỏ của tai nhô ra ngoài. Chẳng hạn hải cẩu, cá heo hay kỳ nhông, rắn ... có một phần tai bên trong để nghe âm thanh.

 

 

Trong lĩnh vực phim ảnh, có một số cuốn phim nổi tiếng xoay quanh chủ đề đôi tai hoặc có tình tiết liên quan đến tai, ví dụ cuốn "Sound of Metal" ra mắt vào năm 2020, kể về một nghệ sĩ đánh trống bị mất thính giác do một căn bệnh và phải tìm cách thích nghi với cuộc sống mới. Bộ phim này đã nhận được nhiều giải thưởng, đặc biệt là về diễn xuất của nam diễn viên Riz Ahmed.

Loạt phim Star Trek về người có lỗ tai to như tai lừa đã rất nổi tiếng, thu hút nhiều khán giả.

Cuốn "Children of a Lesser God" ra mắt hồi 1986, kể câu chuyện tình yêu giữa một giáo viên và một học sinh khiếm thính cũng đã giành được nhiều giải thưởng, bao gồm giải Oscar cho nữ diễn viên chính Marlee Matlin.

Cuốn phim hài hước về gia đình "Beethoven" xoay quanh cuộc phiêu lưu của chú chó Bernese Mountain có tên là Beethoven cũng rất nổi tiếng, với các câu chuyện vui liên quan đến việc chú chó Beethoven  nàylàm mất tai giả của một nhân vật.

 

Cuốn phim "The Miracle Worker" dựa trên câu chuyện có thật về cuộc đời của Helen Keller, một cô bé khiếm thính và mù với với giáo viên dạy học là cô Anne Sullivan. Phim đã giành nhiều giải thưởng cho hai nữ diễn viên Anne Bancroft và Patty Duke.

 

Ngoài phim ảnh, còn có một số bài hát liên quan đến đôi tai là bài "Sounds of Silence" của Simon & Garfunkel rất nổi tiếng. Hoặc bài "Ears to See, Eyes to Hear" trong Sleeping with Sirens hoặc bài "Listen" - Beyoncé hát từ bộ phim "Dreamgirls".

 

Bây giờ xin điểm qua một số nhân vật nổi tiếng trong ngành nghệ thuật như Louis Frisin, một họa sĩ bị điếc nhưng vẽ chân dung động vật rất giống thật. Kế tới có Douglas Tilden là nhà điêu khắc điếc nổi tiếng, có khi được gọi là "Michelangelo của phương Tây". Tiếp theo phải nhắc tới King Jordan là vị chủ tịch khiếm thính đầu tiên của đại học Gallaudet. Còn Connie Briscoe là tác giả viết sách nổi tiếng, là một người Mỹ gốc Phi khiếm thính. Ngoài ra còn có Luczak là một tác giả điếc viết những bài thơ, vở kịch và tiểu thuyết rất giá trị.

 

Tiếp sau đây xin mời bạn đọc qua một số danh ngôn của các tác giả ngoại quốc nổi tiếng về đôi tai:

"Tai nghe của bạn là cửa sổ đến thế giới. Hãy làm cho nó trở thành một cửa sổ thông minh." - Tom Freston

"Cẩn thận với những gì bạn nghe vì tai nghe có khả năng biến nó thành sự thật." - Epictetus

"Người khôn ngoan nghe nhiều hơn nói và dành thời gian để nghe mọi suy nghĩ và ý kiến." - Roy T. Bennett

 

Nói tới tai thì phải nói tới nghệ thuật lắng nghe, là khả năng và nghệ thuật khi biết cách nghe một cách chân thành và tập trung. Chúng ta không chỉ nghe âm thanh mà còn phải hiểu và cảm nhận thông điệp mà người khác đang truyền đạt. Cần tập trung lắng nghe, không phân tâm bởi những suy nghĩ hay xao lạc từ bên ngoài. Để chứng tỏ mình chú ý lắng nghe và khuyến khích người nói, mình có thể sử dụng biểu cảm trên khuôn mặt hoặc cử chỉ như gật đầu, chớp mắt.... Mình cũng có thể đặt câu hỏi và đưa ra phản hồi hợp lý để thể hiện sự quan tâm. Nghệ thuật lắng nghe đòi hỏi sự kiên nhẫn thực hành để cải thiện dần dần. Nguyên tắc là nghe nhiều hơn nói, nhất là không cắt lời người đang nói. Ông Trời cho chúng ta tới 2 cái tai để nghe nhưng chỉ có 1 cái miệng để nói, như vậy rõ ràng chúng ta nên nói ít, nghe và quan sát nhiều hơn.

 

Người ta cũng triết lý rằng chúng ta sinh ra có hai tai: một bên phải một bên trái để chúng ta nghe được hai phía: cả lời khen và lời chê. Khi cha mẹ không hiểu con cái, không chịu lắng nghe tiếng lòng của con thì đứa con sẽ cảm thấy thật trống trải, buồn chán, tình cảm gia đình rạn vỡ.

Nói và lắng nghe cũng cần phải có liều lượng, có sự phù hợp.

Biết mười nói một, làm nhiều nói ít là người khôn. Tục ngữ có câu:

"Người khôn nói ít làm nhiều,

Không như người dại lắm điều rởm tai".

Quả vậy, học nghe, học nói không phải là câu chuyện một sớm một chiều. Trong từng hoàn cảnh, từng đối tượng, ta phải biết làm chủ được lời nói của mình, đồng thời học cách lặng im khi cần thiết. Ngay cả lúc tranh cãi, bàn luận, cũng đừng đỏ mặt tía tai, ăn nói vô tội vạ, cướp lời người khác. "Chim khôn hót tiếng rảnh rang

người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe"

 

Nguy hiểm thực tế của việc không lắng nghe, là khi đi trên đường không để ý tiếng còi xe, cái kết nhận được có thể là những thương tích trên người. Nhiều em trẻ đi bộ trên đường đeo headphone nghe nhạc quá lớn, không biết tai nạn xe cộ gần kề, cứ cắm cúi đi đắm mình vào tiếng nhạc mà vướng vào tai nạn, dù còi được bóp inh ỏi.

 

Để đắc nhân tâm, đôi khi mình phải nói cái người ta muốn nghe, không bắt người ta nghe điều mình muốn nói.  Đừng nói dài, nói dai, nói dại.

Sau đại dịch Covid ít gặp nhau, dường như người ta khi được gặp lại thì "mở máy" nói rất nhiều. Bà Director ở công ty tôi chia sẻ vì làm việc tại nhà ít có cơ hội trò chuyện với người khác, nên khi bà gặp cô bán cà-phê tiệm Starbuck bà đã nói quá chừng. Sau đó bà mới nhận ra mình đã cản trở công việc của cô hàng cà-phê, bà đã phải xin lỗi rối rít. Có khi nào mình nói nhiều nhưng lại không nhận ra điều đó không?

 

Trên thế giới, cũng giống như nhiều ngày khác, người ta đã dành riêng ngày 13 đến ngày 15 tháng 4 hằng năm cho việc nâng cao nhận thức đối với lỗ tai, kỷ niệm đặc biệt những đóng góp của cộng đồng người khiếm thính đối với văn hóa và xã hội.

 

Cuộc sống của chúng ta rất đa dạng và tương quan mật thiết với nhau. Xin hãy trân trọng và khám phá thêm về chức năng kỳ diệu của lỗ tai, dù nhỏ bé so với cơ thể nhưng đóng góp rất nhiều trong sinh hoạt hằng ngày.

Chúc bạn luôn biết cách lắng nghe và được lắng nghe cách tốt nhất.