Chữ "cảm" trong tiếng Việt

 Chữ "cảm" trong tiếng Việt chúng ta dùng rất thường xuyên, từ nghĩa đen đến nghĩa bóng. Chẳng hạn nếu nói đến sức khoẻ xấu do thời tiết thay đổi, chúng ta nói mình bị cảm. Cảm ở đây là cảm nắng, cảm gió hoặc cảm lạnh, nói chung là các loại cảm cúm. Khi có nhóm người dám chết, dám hy sinh tính mạng cho việc chung chúng ta có đội cảm tử, tinh thần cảm tử, đoàn quân cảm tử. Khi có sự rung động trong tình cảm trước hành động tốt của người khác, chúng ta thường cảm động có khi rơi nước mắt. Chữ "cảm" này mang nhiều ý nghĩa, xảy ra trong nhiều trường hợp khác nhau. Hôm nay mời bạn cùng tôi tìm hiểu chi tiết hơn chữ "Cảm" này nhé.

Đầu tiên, chữ cảm có trong các cụm từ như cảm thương, cảm mến, cảm phục, cảm kích. Nói chung các chữ này diễn tả sự cảm biết, có tình cảm kính trọng, yêu quý do thấy được phẩm chất cao cả của người khác. Thí dụ tôi rất cảm phục tinh thần của ông A, bà B. 

Thêm một loại cảm rất cần, rất đáng ca tụng là "Dũng Cảm", tức là việc dám vượt qua chính mình, vượt qua những nỗi sợ hãi để hoàn thiện bản thân và đương đầu với khó khăn thử thách trong cuộc sống. Sự dũng cảm rất cần tôi luyện để bản thân trở nên mạnh mẽ hơn, dám đương đầu với vấn đề dù có lo sợ hay băn khoăn. Dũng cảm không phải tự nhiên mà có, phải do ý chí mạnh mẽ, phải do cố gắng vượt qua cái yếu của mình. 

Khi dùng chữ cảm nghĩ, cảm tưởng, thì chúng ta chia sẻ suy tư, tình cảm của chính mình. Cảm giác nóng, lạnh về thể chất cũng là "cảm" khi cơ thể nhận ra thay đổi của môi trường chung quanh. Khi bị đau ốm do các yếu tố khí hậu tác động đột ngột đến cơ thể là khi ta bị cảm mạo, cảm lạnh, cảm sốt, cảm thương hàn, cảm cúm, bị covid cũng là một dạng bệnh cảm loại nặng, dễ lây. Cảm lạnh là căn bệnh truyền nhiễm thường gặp nhất ở người, nó đã xuất hiện từ thời đại cổ xưa. Trung bình, người lớn bị cảm lạnh từ 2 đến 4 lần mỗi năm, còn trẻ em có thể bị cảm lạnh từ 6 đến 8 lần mỗi năm. Khi bị cảm cúm, ông bà xưa thường nấu bát cháo hành ăn để giải cảm, khi chưa có thuốc trị cảm cúm như aspirin, tylenol...

Khi có cảm giác bất an, là khi mình mơ hồ chưa rõ nguyên nhân nhưng đã cảm thấy xốn xang, lo lắng. Người ta còn dùng chữ "cảm tác" khi tác giả dựa vào cảm xúc trước ngoại cảnh mà viết thành bài thơ, bài nhạc nào đó. 

Nhà thơ Nguyễn Công Trứ đã viết: "Nghĩ sự đời thêm cảm nỗi phù du". Cảm ở đây là có ý thức về những gì xảy ra trong lòng mình hay chung quanh mình.

Tiếng Việt mình rất phong phú khi diễn tả tâm trạng cảm động, cảm tình, cảm tính, cảm xúc. Khi tâm trạng mình như thế nào, thì khuôn mặt, cử chỉ bên ngoài có thể diễn ta được tâm trạng ấy, gọi là biểu cảm. Trong cuộc sống, con người sẽ trải qua rất nhiều chuyện hỉ, nộ, ái, ố. Khi đó người ta biểu cảm những tâm tình vui buồn, yêu thương, căm giận ... qua ngôn ngữ, bài thơ, bài văn, ca hát, hoặc phản ứng tự nhiện qua nét nhăn nhó, cau mày hay mỉm cười trên khuôn mặt. Chắc chắn người có khuôn mặt tươi tắn, cách ăn nói nhẹ nhàng không mỉa mai, sẽ được cảm tình hơn người lúc nào cũng quạu đeo, khó đăm đăm, hở ra là nói lời châm chọc cay đắng.

Người ta thường diễn tả tâm trạng rung cảm trước sự săn sóc ân cần của người thân, cảm thấy thoải mái như ở nhà, bài thơ cảm được người đọc, bộ phim làm cảm động lòng người, xem chừng nó đã cảm cô ta. Cảm ở đây là bắt đầu để ý, bắt đầu yêu. Thí dụ "Qua cách hành xử này, tôi bắt đầu có cảm tình với anh ấy".

Cảm xúc có thể tạo ra những thay đổi về sinh lý, thí dụ khi tức giận, ghê tởm, sợ hãi, hạnh phúc, buồn bã và giật mình cách bất ngờ.

Chúa Giêsu đã từng cảm động khi thấy đám đông có đến hàng ngàn người đang chờ ngài, muốn tìm hiểu về chân lý, về nước Trời.

Rất nhiều câu thơ, câu chuyện, bài hát nói tới chữ "cảm", nhưng trong chuyện Kiều mấy ngàn câu lục bát không có chữ cảm nào, lạ chưa!?

Chuyện cảm động về loài chó trung thành với con người là chuyện chú chó Hachiko đợi chủ trong suốt 9 năm ở nhà ga. Còn con chó Bobby túc trực bên mộ chủ 14 năm, quả thật là loài vật này có nghĩa rất đáng thương.

Câu cảm thán là câu có những từ ngữ cảm thán như: ôi, than ơi, hỡi ơi, chao ôi, trời ơi, biết bao, xiết bao, biết chừng nào … dùng để bộc lộ trực tiếp cảm xúc của người nói. Sau những từ "cảm thán" này, người ta thường có thêm dấu chấm than (!) cuối cùng.

Tôi vẫn nhớ một thí dụ của một linh mục thân quen, là cha Phêrô Nguyễn Văn Khải. Cha đi giảng thuyết nhiều nơi về đạo Chúa cũng như nói về cái sai của cộng sản, cách ăn nói thông suốt, hùng hồn. Linh mục đã tâm sự khi còn bé ngài rất nhút nhát, không dám nói chuyện trước công chúng. Cha phải dũng cảm chiến đấu với bản thân, tập luyện thật nhiều mới có thể nói chuyện hay như ngày hôm nay.

Bên cạnh người dũng cảm thì lại có người rất nhạy cảm. Không chỉ dễ rơi nước mắt, những người nhạy cảm có thể nhận thức rất tinh tế, tỉ mỉ. Những người nhạy cảm thường nhận thấy những điều mà người khác không cảm nhận được.  Người nhạy cảm dễ bị ảnh hưởng bởi tâm trạng của người khác, dễ "thương vay khóc mướn", dễ dàng cảm thông với người khác, thường bị rung động mãnh liệt trước nghệ thuật và thiên nhiên.

Người quá nhạy cảm dễ thấy tổn thương và bị xúc phạm có khi chỉ vì những lời chỉ trích không nặng nề cho lắm, rồi làm thành nỗi đau, mặc cảm khó phai nhạt. Người nhạy cảm thường không thích các chương trình mang tính chất bạo lực hay các bộ phim kinh dị.  

Một số người sinh ra đã rất nhạy cảm, hồi còn bé bị cho là "mít ướt",  hay khóc hơn các trẻ đồng trang lứa. Điều đó không có gì sai, đó chỉ là một đặc điểm về mặt tính cách thôi. Tuy nhiên, nếu một người trước đây không nhạy cảm nhưng bỗng dưng lại trở nên quá nhạy cảm, dễ khóc, cáu kỉnh thì có thể người đó đang gặp phải vấn đề khó khăn không thể đương đầu. Thiền định lúc này có thể giúp người đó phản ứng tốt hơn với những cảm xúc của mình. Nhạy cảm cũng rất gần nghĩa với đa cảm, một tâm hồn dễ cảm xúc, dễ rung động gọi là người đa cảm. Người nghệ sĩ thường có đặc điểm này, bởi thế ba tôi hay khuyên mấy chị em gái chúng tôi đừng lấy chồng nghệ sĩ. Nghệ sĩ rất dễ rung động, mau chóng cảm nhận cái đẹp, cái mới, rất lãng mạn và như thế thì khó giữ được lòng chung thủy! (Quý ông ca sĩ, văn sĩ, thi sĩ, nhạc sĩ đừng giận tôi khi viết câu này nhé!) Về thể chất, khi người ta nói da nhạy cảm là tình trạng da dễ bị ngứa, nóng rát khi tiếp xúc với các loại kem, thức ăn, bụi bặm....

Ngược với nhạy cảm thì lại có tình trạng mà ngày nay khá phổ biến, đó là "Vô Cảm". Tức là thờ ơ, không có cảm xúc gì trước các sự vật, hiện tượng xung quanh, trước nỗi đau khổ, bất hạnh của người khác. Đây là thái độ, là cách sống tiêu cực đáng phê phán, dần làm mờ nhạt lòng nhân ái của con người

Thời sau 1975 khi cộng sản cưỡng chiếm miền Nam, chắc nhiều người trong chúng ta đã thấm thía và chán ngán các chữ như "cảm tình đoàn, cảm tình viên", các học sinh bị ép buộc "phấn đấu" để vào Đoàn Thanh Niên Cộng Sản, thật là không cảm nổi chữ "cảm" này chút nào.

Trưởng thành về mặt cảm xúc cũng tương tự như về mặt thể chất, cần phải có thời gian, điều kiện để phát triển, tôi luyện, có kinh nghiệm để vượt qua chính mình. Sẽ rất tốt nếu biết làm chủ hành động khi cảm xúc đang dâng trào, nhất là khi đang nóng giận, không để hối tiếc về sau. Ngoài nghị lực bản thân, chúng ta cũng cần bạn tốt, bác sĩ tâm lý hay vị lãnh đạo tinh thần nhất là khi tinh thần mình bị suy sụp, đang gặp khủng hoảng.

Bàn tới chữ cảm thì chắc bạn cũng biết qua một loại cảm khác: Lãnh Cảm - là hiện tượng thường xảy ra ở người phụ nữ, khi không có hứng thú thậm chí thấy ghê sợ chuyện tình dục dù với chính người chồng của mình. Có nhiều nguyên nhân gây ra căn bệnh này, thường là do "sốc" khi bị đối xử cách quá đáng. Để trị liệu cần bác sĩ chuyên môn và thời gian để vượt qua căn bệnh này. Tôi có chị bạn, chị thản nhiên để chồng có thêm vợ bé bên ngoài, vì chị không đáp ứng nổi nhu cầu này. 

Một chữ khác cũng nên bàn tới trong chủ đề này, là "thần giao cách cảm". Đây là thuật ngữ dùng trong tâm linh, giải thích việc thông tin không bằng các giác quan bình thường. Trong một số trường hợp đặc biệt, một người có cảm nhận thông tin của người khác từ xa. Bố chồng tôi kể mấy chục năm trước ở Quảng Ngãi, không hề có phôn như bây giờ, nhưng tự nhiên ông nội bảo với hàng xóm có điềm lạ, mắt ông bị giật liên tục. Lạ thay hôm đó đúng là hôm bố chồng tôi đột ngột về quê thăm nhà. Dễ xảy ra hơn là khi ta thỉnh thoảng có cảm giác bất an, bồn chồn như lửa đốt trong lòng, thì quả là người thân ở xa vừa qua đời hay gặp tai nạn hiểm nghèo. Có bà vợ nằm mơ thấy chồng từ mặt trận trở về nói lời vĩnh biệt rồi biến mất. Điều trùng hợp lạ lùng là thời điểm người vợ mơ thấy chồng cũng là lúc người chồng chết ngoài mặt trận. Tiện đây thì cũng xin nói về việc tiên tri. Từ xa xưa trong cựu ước Công Giáo cũng đã có các nhà tiên tri nói trước chuyện tương lai. Ở châu Âu nổi tiếng có nhà chiêm tinh Nostradamus. Báo chí cũng hay nhắc tới nhà ngoại cảm người Do Thái Uri Geller, khoảng thập niên 70 đã nhiều lần biểu diễn việc ông dùng ý chí bẻ cong các muỗng nĩa cất giấu trong những cái hộp đậy kín.

 

Ôm, siết tay một người buồn khổ, thất vọng để an ủi là dấu hiệu của sự đồng cảm. Đồng cảm là thấu hiểu hoặc cảm nhận những gì người khác đang trải qua, đặt bản thân vào vị trí của người khác để thông hiểu, chia sẻ. Những người giàu tình cảm thường có nhiều bạn bè hơn. Biết sống vì người khác, cho đi không chỉ có thua thiệt, mà chính mình cũng nhận được niềm vui. 

Bây giờ xin bàn qua về 2 chữ "trầm cảm", một trạng thái tâm lý khác có "cảm" trong đó. Có khi nào bạn bóng đè cứng ngắc tay chân, ngộp thở, cảm giác như bị bóp cổ, muốn tỉnh dậy nhưng bất lực. Trầm cảm giống vậy đó, người ta ví đó là một linh hồn đã chết bị giam cầm trong cái xác của chính mình. Trầm cảm là một căn bệnh về tâm lý rất phổ biến, đặc biệt là ở những người gặp quá nhiều stress, trải qua cú sốc tinh thần và nhất là ở phụ nữ. Trầm cảm có các triệu chứng như trạng thái trầm uất gần như cả ngày, giảm hứng thú trong hoạt động, mất ngủ hoặc ngủ quá mức, đặc biệt có ý muốn chết, không muốn sống. Có người đã chia sẻ: “Tôi đã từng có khoảng thời gian chới với. Tôi mơ hồ biết bản thân mình sai và mang mặc cảm tột cùng, không tha thứ cho mình, không gượng dậy được. Tôi trốn tránh sự thật, cô đơn và chỉ muốn chết”.

Nếu không được điều trị, các triệu chứng trầm cảm sẽ tiếp tục trong thời gian dài,  ảnh hưởng xấu đến khả năng làm việc, học tập và cuộc sống hàng ngày. Điều quan trọng là làm sao để người bệnh được nói và được lắng nghe. Một bác sĩ tâm lý giỏi là người biết khai thác cho bệnh nhân nói ra những điều mà chính người đó trốn tránh, dấu diếm. Trầm cảm không phải là dấu hiệu của sự yếu đuối, bất kỳ ai cũng có thể mắc phải. Để tránh, cần tích cực giao tiếp với mọi người, tập luyện thể dục thể thao, đồng thời tránh sử dụng các chất gây nghiện.

Một chữ cảm tích cực khác là "cảm ơn" mà ai cũng xài thường xuyên. Những lời cảm ơn không chỉ là một quy tắc trong cách xã giao, nó còn để con người gần nhau hơn. Nếu không biết nói “cảm ơn”, không biết tri ân thì thật là một tai họa cho thế giới ngày nay. Hãy nâng cao tình yêu thương thông cảm với nhau, quyết tâm thực hiện chữ "cảm" một cách tích cực.

Chúc mọi người luôn vui, tình cảm chan chứa và không bị cảm mạo thời tiết.

Nguyễn Ngọc Duy Hân